Dlaczego powtarzamy te same schematy w relacjach? Jak zrozumieć i zmienić utrwalone wzorce

Kolejne związki mogą zaczynać się zupełnie inaczej, a jednak po pewnym czasie pojawiają się w nich podobne trudności. Obawiamy się odrzucenia, czujemy się niedoceniani, wycofujemy się podczas konfliktu albo tak bardzo staramy się utrzymać bliskość, że zapominamy o własnych potrzebach. Niekiedy dopiero po zakończeniu relacji zauważamy, jak wiele łączy ją z wcześniejszymi doświadczeniami.

Pojawiają się wtedy pytania: „Dlaczego kolejny raz przeżywam coś podobnego?”, „Dlaczego wybieram partnerów, z którymi czuję się tak samo?”, „Co sprawia, że reaguję w sposób, którego później żałuję?”.

Takie doświadczenia nie oznaczają, że nie potrafimy tworzyć bliskich więzi. Mogą świadczyć o tym, że w relacjach powracają określone oczekiwania, obawy i sposoby reagowania. Warto przyjrzeć się im z zaciekawieniem, zamiast obwiniać siebie za kolejne niepowodzenie.

Dwie osoby w bliskiej relacji – powtarzające się schematy i trudności w związku
Wygenerowane przez AI

Czym są schematy w relacjach?

Schematy relacyjne to utrwalone sposoby postrzegania siebie i innych osób, przeżywania emocji oraz reagowania w bliskich kontaktach. Wpływają między innymi na to, czego oczekujemy od partnera, jak interpretujemy jego zachowanie i co robimy, kiedy w relacji pojawia się napięcie.

Zwykle nie dostrzegamy ich od razu. Dopiero z perspektywy czasu możemy zauważyć, że w różnych relacjach powtarza się coś podobnego.

Wyobraźmy sobie osobę, która bardzo obawia się odrzucenia. Krótka odpowiedź partnera, zmiana tonu głosu czy jego potrzeba spędzenia wieczoru osobno budzą w niej niepokój. Zaczyna więc szukać zapewnień o jego uczuciach. Partner odbiera to jako presję i się wycofuje. W rezultacie jej lęk wzrasta, choć oboje próbują jedynie poradzić sobie z własnym napięciem.

Schemat relacyjny nie jest rozpoznaniem klinicznym ani niezmienną cechą osobowości. Ten sam sposób reagowania może nasilać się w jednej relacji, a w innej być znacznie mniej widoczny.

Dlaczego podobne trudności mogą się powtarzać?

Wcześniejsze relacje kształtują oczekiwania

Od dzieciństwa zdobywamy doświadczenia związane z bliskością: uczymy się, czy nasze potrzeby są zauważane i czy możemy liczyć na wsparcie, kiedy przeżywamy trudne emocje. Znaczenie mają również późniejsze relacje, przyjaźnie, związki, rozstania, utrata zaufania czy długotrwałe konflikty.

Na tej podstawie kształtują się oczekiwania wobec innych. Jedna osoba łatwo uwierzy, że partner będzie obecny i zainteresowany jej przeżyciami. Inna może obawiać się, że okazanie słabości lub wyrażenie potrzeb spotka się z krytyką czy obojętnością.

Wcześniejsze doświadczenia nie przesądzają jednak o tym, jak będą wyglądać nasze kolejne relacje. Nowe więzi, w których doświadczamy bezpieczeństwa i wzajemności, mogą stopniowo zmieniać dotychczasowe oczekiwania.

Dawne sposoby radzenia sobie nie zawsze pomagają dzisiaj

Niektóre sposoby reagowania utrwalają się dlatego, że kiedyś pomagały poradzić sobie z trudną sytuacją. Unikanie konfliktów mogło chronić przed gwałtownymi kłótniami, a przyzwyczajenie do samodzielności mogło rozwinąć się wtedy, gdy nie można było liczyć na czyjąś pomoc.

To, co wcześniej przynosiło ulgę, w dorosłym związku może utrudniać bliskość. Unikanie rozmowy nie pozwala wyrazić potrzeb, a przekonanie, że ze wszystkim trzeba poradzić sobie samemu, utrudnia przyjmowanie wsparcia.

Dlatego warto pytać nie tylko o to, jak reagujemy dzisiaj, lecz także o to, czemu nasza reakcja mogła służyć wcześniej.

Silne emocje mogą ograniczać swobodę wyboru

Silny lęk, złość czy wstyd mogą sprawić, że trudno nam zatrzymać się i zastanowić nad tym, co naprawdę dzieje się w relacji. Wycofujemy się z rozmowy, choć potrzebujemy bliskości, albo rozpoczynamy kłótnię, kiedy w istocie chcemy poczuć się ważni dla drugiej osoby.

Zdarza się również, że zgadzamy się na coś wbrew sobie, ponieważ obawiamy się odrzucenia. Dopiero później rozpoznajemy, jak bardzo nasze zachowanie różniło się od tego, czego naprawdę potrzebowaliśmy.

Refleksja nad wcześniejszymi doświadczeniami i wzorcami w relacjach
Wygenerowane przez AI

Jakie wzorce można zauważyć w bliskich relacjach?

Nie istnieje jeden zestaw schematów, który tłumaczyłby wszystkie trudności w związkach. Poniższe przykłady pokazują powtarzające się sposoby przeżywania relacji. Same w sobie nie stanowią diagnozy.

Lęk przed odrzuceniem i częste szukanie zapewnień

Bliskość jest ważna, ale towarzyszy jej obawa, że partner odejdzie lub przestanie kochać. Nawet niewielka zmiana w jego zachowaniu budzi niepokój. Zapewnienia o uczuciach przynoszą ulgę, lecz nie zawsze na długo. Wystarczy kolejna niejednoznaczna sytuacja, aby lęk powrócił.

Wycofywanie się, gdy relacja staje się bliższa

Niektóre osoby pragną związku, a jednocześnie odczuwają napięcie, gdy druga osoba staje się im szczególnie bliska. Trudno im mówić o uczuciach, przyjmować pomoc i ujawniać potrzeby. Zachowanie dystansu pozwala chwilowo poczuć się bezpieczniej, ale może też prowadzić do osamotnienia i nieporozumień.

Potrzeba niezależności sama w sobie nie jest problemem. Warto natomiast zastanowić się, czy dystans odpowiada naszym potrzebom, czy staje się sposobem unikania bliskości, której jednocześnie pragniemy.

Rezygnowanie z własnych potrzeb dla zachowania spokoju

Ktoś często ustępuje, zgadza się na propozycje partnera i unika rozmów o tym, co go rani. Może sprawiać wrażenie osoby ugodowej, lecz stopniowo narasta w nim zmęczenie i żal. Coraz silniej odczuwa, że w związku nie ma miejsca na jego potrzeby.

Kompromis jest naturalną częścią związku. Trudność pojawia się wtedy, gdy z obawy przed konfliktem lub utratą bliskości jedna osoba niemal zawsze ustępuje, nawet w sprawach dla siebie ważnych.

Konflikty, które trudno zakończyć

Niewielka różnica zdań prowadzi do kłótni. Jedna osoba podnosi głos, druga milknie, a każda czuje się niezrozumiana. Niekiedy spór szybko się kończy, ale to, co go wywołało, pozostaje niewypowiedziane. Podobne napięcie pojawia się więc przy kolejnej okazji.

W takiej sytuacji warto zwrócić uwagę nie tylko na przedmiot sporu, lecz także na emocje i potrzeby, z którymi każda osoba wchodzi w konflikt.

Czy schematy zawsze wynikają z dzieciństwa?

Nie. Wczesne doświadczenia mogą być ważne, ale nie wyjaśniają wszystkich późniejszych trudności. Znaczenie mają również cechy osobowości, aktualna sytuacja życiowa, zdrowie psychiczne, wcześniejsze związki, stres i zachowanie partnera.

Ktoś, kto wcześniej czuł się bezpiecznie w relacjach, może zacząć odczuwać silny niepokój po doświadczeniu zdrady, odrzucenia lub długotrwałej nieprzewidywalności partnera.

Dlatego unikam wyjaśnień, które każdą trudność w związku sprowadzają do jednego wydarzenia z przeszłości lub określonego stylu przywiązania. W psychoterapii staram się rozumieć doświadczenia konkretnej osoby w kontekście jej historii i obecnego życia.

Pytania do autorefleksji: czy rozpoznaję podobne doświadczenia u siebie?

Poniższe pytania służą wyłącznie autorefleksji. Nie tworzą testu diagnostycznego, nie są standaryzowanym kwestionariuszem i nie należy obliczać na ich podstawie wyniku.

  1. Czy w kolejnych bliskich relacjach pojawiają się podobne konflikty lub rozczarowania?
  2. Czy często obawiam się odrzucenia, mimo że trudno mi wskazać konkretny powód?
  3. Czy trudno mi otwarcie mówić o swoich potrzebach i oczekiwaniach?
  4. Czy wycofuję się, kiedy ktoś staje się dla mnie ważny?
  5. Czy zgadzam się na coś wbrew sobie, aby uniknąć napięcia lub utraty relacji?
  6. Czy moje reakcje emocjonalne bywają silniejsze, niż mogłaby sugerować bieżąca sytuacja?
  7. Czy po konflikcie mam poczucie, że zareagowałam lub zareagowałem w sposób, którego chciałam lub chciałem uniknąć?
  8. Czy trudno mi przyjąć wsparcie, zaufać drugiej osobie albo uwierzyć, że moje potrzeby są ważne?

Nie trzeba zliczać odpowiedzi. Nawet kilka odpowiedzi twierdzących nie oznacza zaburzenia psychicznego.

Wybierz jedną sytuację, która szczególnie utkwiła Ci w pamięci. Co się wtedy wydarzyło? Jakie emocje się pojawiły? Czego potrzebowałaś lub potrzebowałeś? Jak zareagowałaś lub zareagowałeś? Zastanów się również, czy podobne uczucia znasz z innych relacji.

Warto pamiętać także o sytuacjach, w których udało się zareagować inaczej. Pokazują one, że nasz sposób budowania bliskości nie jest raz na zawsze ustalony.

Jak można stopniowo zmieniać utrwalone wzorce?

Zauważaj to, co się powtarza, bez surowego oceniania siebie

Zamiast pytać siebie z wyrzutem: „Dlaczego kolejny raz tak postąpiłam?”, spróbuj zastanowić się: „Co było dla mnie trudne? Czego się obawiam? Przed czym próbuję się ochronić?”.

Takie pytania nie usprawiedliwiają zachowań, które ranią innych. Pozwalają jednak rozpoznać emocje i potrzeby, które trudno było zauważyć w chwili napięcia.

Oddzielaj fakty od obaw i przewidywań

Silna reakcja może wiązać się zarówno z obecną sytuacją, jak i z wcześniejszymi doświadczeniami. Pomocne bywa oddzielenie tego, co druga osoba rzeczywiście powiedziała lub zrobiła, od naszych obaw i przypuszczeń dotyczących jej intencji.

Nie oznacza to podważania własnych uczuć. Emocje mówią nam wiele o tym, co przeżywamy, lecz nie zawsze pozwalają trafnie odczytać intencje drugiego człowieka.

Mów o potrzebach i granicach

Warto stopniowo uczyć się mówić o tym, co dla nas ważne, bez oskarżania partnera i bez pomijania własnych potrzeb.

Zamiast: „Nigdy mnie nie słuchasz”, można powiedzieć: „Kiedy przerywamy rozmowę bez wyjaśnienia, czuję niepokój. Chciałabym do niej wrócić, gdy oboje będziemy spokojniejsi”.

Nie daje to gwarancji porozumienia, ale ułatwia drugiej osobie usłyszenie, co przeżywamy i czego potrzebujemy.

Spokojna rozmowa o potrzebach i granicach w bliskiej relacji
Wygenerowane przez AI

Daj sobie czas

Utrwalonych przez lata sposobów reagowania zwykle nie zmienia samo postanowienie, że od tej pory będzie inaczej. Możemy rozumieć własne trudności, a mimo to w chwilach silnego napięcia powracać do dawnych zachowań.

Zmiana często zaczyna się od wcześniejszego zauważania emocji. Z czasem łatwiej rozpoznać moment, w którym rozmowa przeradza się w konflikt, i spróbować odpowiedzieć inaczej niż dotychczas.

Jak wygląda praca nad powtarzającym się wzorcem? Przykład z psychoterapii

Poniższa historia jest fikcyjna. Ilustruje trudności, które mogą pojawiać się w bliskich relacjach, ale nie przedstawia żadnej konkretnej pacjentki ani rzeczywistego przebiegu psychoterapii.

Wyobraźmy sobie kobietę, która zgłasza się na konsultację, ponieważ w kolejnych związkach bardzo niepokoi ją mniejsza dostępność partnera. Gdy przez kilka godzin nie dostaje odpowiedzi na wiadomość, myśli: „Już mu nie zależy”. Pisze ponownie, próbuje wyjaśnić sytuację, a gdy partner reaguje zniecierpliwieniem, czuje się jeszcze bardziej odrzucona.

Na początku nie skupiamy się na tym, jak ograniczyć liczbę wysyłanych wiadomości. Staramy się najpierw zrozumieć, co kobieta przeżywa, gdy partner milczy. Czego się wtedy obawia? Co oznacza dla niej brak odpowiedzi? Jak pamięta podobne sytuacje z wcześniejszych relacji?

W rozmowach może stopniowo ujawniać się, że pod niepokojem kryją się również wstyd i bolesne przekonanie, że nie jest wystarczająco ważna. Przyglądamy się temu, jak te uczucia wpływają na jej zachowanie oraz jak reakcje partnera mogą nasilać lęk. Nie próbujemy z góry rozstrzygać, kto ma rację. Istotne jest zrozumienie, co dzieje się między nimi i jak kobieta przeżywa tę sytuację.

Ważne mogą okazać się także doświadczenia pojawiające się podczas naszych spotkań. Kobieta może na przykład obawiać się mojej oceny, mieć trudność z powiedzeniem, że poczuła się niezrozumiana, albo potrzebować upewnienia się, że traktuję jej uczucia poważnie. Jeśli staje się to możliwe, rozmawiamy również o tych przeżyciach. Dzięki temu możemy przyjrzeć się podobnym obawom w relacji psychoterapeutycznej, w której jest miejsce na ich nazwanie i wspólne rozumienie.

Zmiana nie oznacza koniecznie, że lęk zniknie. Początkowo może przejawiać się tym, że kobieta szybciej zauważa narastające napięcie i potrafi powiedzieć, czego potrzebuje, zanim zacznie domagać się kolejnych zapewnień. Z czasem może też swobodniej rozmawiać z partnerem o bliskości i chwilach oddalenia. Tempo takiej pracy zależy od jej doświadczeń i gotowości do przyglądania się trudnym uczuciom.

Kiedy warto rozważyć psychoterapię?

Nie każda trudność w związku wymaga psychoterapii. Warto jednak rozważyć konsultację, gdy podobne doświadczenia powracają w kolejnych relacjach, są źródłem cierpienia, utrudniają bliskość lub wpływają na poczucie własnej wartości.

Gabinet psychoterapii we Wrocławiu – dwa fotele i kanapa

Powodem zgłoszenia może być także utrzymujący się lęk przed odrzuceniem, trudność w wyrażaniu potrzeb i stawianiu granic, osamotnienie w związku albo silne emocje towarzyszące konfliktom.

W pracy psychodynamicznej interesuje mnie nie tylko to, co wydarza się między partnerami, ale również znaczenie, jakie nadaje tym sytuacjom pacjent. Przyglądamy się jego emocjom, oczekiwaniom wobec bliskich i doświadczeniom, które mogą wpływać na dzisiejsze relacje. Nie zakładam przy tym, że każdą trudność trzeba wyjaśniać przeszłością.

Częścią tej pracy jest także nasza relacja terapeutyczna. To, jak pacjent przeżywa moje pytania, milczenie czy chwilowe nieporozumienia, może pomóc nam rozpoznać obawy i oczekiwania, które pojawiają się również w innych bliskich relacjach. Rozmawiamy o nich wtedy, gdy staje się to możliwe i pomocne dla przebiegu psychoterapii.

Nie podejmuję za pacjenta decyzji dotyczących jego związku. Wspólnie staramy się natomiast zrozumieć, co jest dla niego ważne, jak przeżywa bliskość i jakie możliwości ma w danej sytuacji. Takie rozumienie może ułatwiać podejmowanie decyzji zgodnych z własnymi potrzebami i wartościami.

Jeżeli trudności dotyczą przede wszystkim sposobu, w jaki partnerzy porozumiewają się i reagują na siebie, można rozważyć psychoterapię par. Podczas spotkań wspólnie przyglądamy się powtarzającym się konfliktom, wzajemnym oczekiwaniom i emocjom, które trudno wyrazić w codziennych rozmowach.

Trzeba jednak odróżnić nieporozumienia w związku od przemocy, zastraszania czy przymusu. Gdy dochodzi do krzywdzenia, najważniejsze jest bezpieczeństwo osoby doświadczającej przemocy. Psychoterapia par nie zastępuje wówczas odpowiedniej pomocy i ochrony.

Na zakończenie

Podobne trudności powracające w kolejnych relacjach mogą wywoływać smutek, rozczarowanie, a nawet poczucie winy. Warto jednak pamiętać, że część naszych sposobów reagowania kształtowała się w sytuacjach, w których pomagały nam poradzić sobie z napięciem czy niepewnością.

Przyglądanie się tym doświadczeniom nie wymaga szukania winnych. Chodzi raczej o zrozumienie, jakie znaczenie miały nasze reakcje i czy dzisiaj nadal nam służą.

Nie mamy wpływu na wszystkie zachowania drugiej osoby, ale możemy stopniowo rozpoznawać własne uczucia, potrzeby i granice. Dzięki temu łatwiej budować relacje, w których jest więcej wzajemności, poczucia bezpieczeństwa i miejsca na bycie sobą.

FAQ

Dlaczego wybieram podobnych partnerów?

Znaczenie mogą mieć wcześniejsze doświadczenia, oczekiwania wobec bliskości, sposób rozpoznawania własnych potrzeb oraz cechy osób, z którymi tworzymy związki. Samo podobieństwo kolejnych partnerów nie dowodzi istnienia nieświadomego schematu. Warto przede wszystkim sprawdzić, co rzeczywiście powtarza się w naszych relacjach.

Czy można zmienić schematy w relacjach?

Tak. Utrwalone sposoby reagowania mogą zmieniać się dzięki nowym doświadczeniom w relacjach, autorefleksji i psychoterapii. Nie chodzi o to, aby przestać odczuwać trudne emocje, lecz aby mieć większą swobodę w sposobie reagowania na nie. Tempo tej zmiany jest indywidualne.

Czy lęk przed odrzuceniem oznacza lękowy styl przywiązania?

Nie. Sam lęk przed odrzuceniem nie pozwala określić stylu przywiązania. Może mieć różne przyczyny i pojawiać się w różnych okolicznościach. Koncepcja stylów przywiązania pomaga opisywać pewne prawidłowości, ale nie stanowi samodzielnej diagnozy klinicznej.

Dlaczego wycofuję się, gdy ktoś staje się dla mnie bliski?

Wycofywanie się może być próbą poradzenia sobie z napięciem, obawą przed zależnością lub oceną. Niekiedy wynika po prostu z potrzeby odpoczynku i własnej przestrzeni. Ważne jest to, czy taki dystans pomaga Ci zadbać o siebie, czy utrudnia relację, na której Ci zależy.

Czy psychoterapia indywidualna może pomóc, jeśli trudności dotyczą związku?

Tak. Psychoterapia indywidualna daje przestrzeń do przyjrzenia się własnym emocjom, potrzebom, oczekiwaniom i reakcjom wobec partnera. Nie oznacza to jednak, że jedna osoba jest odpowiedzialna za wszystkie trudności w związku ani że może samodzielnie zmienić zachowanie drugiej strony.

Czy powtarzające się konflikty oznaczają, że związek jest nieudany?

Nie. Różnice zdań pojawiają się również w dobrych, satysfakcjonujących związkach. Ważne jest, czy partnerzy potrafią rozmawiać o nieporozumieniach, słuchać siebie nawzajem i czy oboje czują się bezpiecznie. Inaczej należy oceniać sytuacje, w których pojawia się przemoc, poniżanie lub kontrolowanie drugiej osoby.

Prof. dr hab. n. med.
Donata Kurpas

Gabinet psychoterapii we Wrocławiu
Stefana Jaracza 69/1
50-305 Wrocław

Psychoterapeuta Donata Kurpas

Szkolenie w zakresie psychoterapii
2006 – ukończone studia podyplomowe Podstawy Psychoterapii – pierwsza część 4-letniego kształcenia; Uniwersytet Jagielloński, Medyczne Centrum Kształcenia Podyplomowego Uniwersytetu Jagiellońskiego
od 2007 – członek Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, Sekcji Psychoterapii
2008 – ukończone studia podyplomowe Szczegółowe Problemy Psychoterapii – druga część 4- letniego kształcenia; Uniwersytet Jagielloński, Medyczne Centrum Kształcenia Podyplomowego Uniwersytetu Jagiellońskiego
od 2023 – członek Polskiej Federacji Psychoterapii

Doświadczenie kliniczne
2005-2008 – psychoterapia treningowa w ramach grupy self (125 godzin) – Ewa Niezgoda, Kraków
od 2007 – gabinet psychoterapii indywidualnej i grupowej: pacjenci z zaburzeniami lękowymi i/lub depresyjnymi, z zaburzeniami odżywiania, terapia par.
2008 – zgrupowanie treningowe (60 godzin) – w ramach szkolenia z zakresu psychoterapii
2008 – trening interpersonalny (40 godzin) – Halina Nałęcz-Nieniewska, Warszawa
2008-2010 – psychoterapia treningowa indywidualna (98 sesji) – Katarzyna Ćwirko-Kusztan, Wrocław
2016 – staż na Oddziale Dziennym Leczenia Nerwic Kliniki Psychiatrii Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu (240 godzin)
2018 – staż na Oddziale Dziennym Psychiatrycznym (Feniks – Sosnowiec) – psychoterapia grupowa zaburzeń psychotycznych i afektywnych (120 godzin)